CPTPP: Lao động VN vẫn chưa coi công đoàn độc lập là thiết yếu

https://www.bbc.com/vietnamese/forum-47070685

Joe BuckleyGửi đến BBC từ London, Anh QuốcCông nhân Việt Nam không đòi hỏi công đoàn độc lậpBản quyền hình ảnhPHONG TRAO LAO DONG VIET/FACEBOOKImage captionCông nhân Việt Nam không đòi hỏi công đoàn độc lập

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), có hiệu lực tại Việt Nam kể từ ngày 14 tháng 1, đã gợi lên các tranh cãi về vấn đề quyền tự do hội họp trong chính phủ.

Đây là quyền được hình thành các công đoàn độc lập mà không thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (VGLC) do chính phủ quản lý, cũng là liên đoàn hợp pháp duy nhất ở Việt Nam.

Dù hiệp định này có thể mang đến nhiều triển vọng, tuy nhiên nó vẫn gây ra nhiều hoài nghi.

Việt Nam thiếu kinh nghiệm về Công đoàn độc lập?

LHQ: ‘Nhà nghiên cứu lao động VN bị hăm dọa’

VN: Nghiệp đoàn sau CPTPP ‘không làm chính trị’?

Ký kết CPTPP: Việt Nam có lợi gì?

Chính phủ Việt Nam có thể cho phép các công đoàn hoạt động độc lập một cách hợp pháp, đồng thời gây khó dễ nhất định cho họ.

Trên thực tế, các công nhân cũng không đòi hỏi về công đoàn.

Hiệp định CPTPP tuy cam kết Việt Nam phải tôn trọng quyền tự do hội họp, nhưng điều này vẫn còn khá mơ hồ.

Trong chương 19 của hiệp định, yêu cầu các bên tham gia tôn trọng Tuyên bố của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) năm 1998 về Nguyên tắc và Quyền cơ bản tại nơi làm việc, trong đó bao gồm quyền tự do liên kết và thương lượng tập thể.

Việt Nam,với tư cách là một thành viên của ILO từ năm 1992, do đó đã nghiễm nhiên cam kết về việc tôn trọng quyền tự do hội họp trên giấy tờ, tuy nhiên trên thực tế thì có vẻ không.

Sự khác biệt giữa cam kết của ILO và CPTPP là các điều lệ phụ trong thỏa thuận, trong đó các quốc gia khác có thể gửi đơn khiếu nại nếu Việt Nam không thực hiện nghĩa vụ của mình.

Quyền tự do hội họp được nêu ra chi tiết hơn trong ‘Chiến lược Tăng cường Quan hệ Thương mại và Lao động giữa Hoa Kỳ và Việt Nam’, một văn kiện song phương được ký giữa Hoa Kỳ và Việt Nam trong các thương lượng trước đó về Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Trong văn kiện, Việt Nam cam kết cho phép người lao động thành lập các công đoàn lao động mà không cần sự cho phép trước, sau đó sẽ đăng ký với Liên đoàn Lao động Việt Nam hoặc các cơ quan chính phủ có thẩm quyền.

Đồng thời, các công đoàn đó có thể thành lập hoặc tham gia các tổ chức lao động thuộc các doanh nghiệp hoặc các cấp cao hơn, bao gồm các cấp ngành và khu vực.

Kể từ khi Hoa kỳ rút khỏi TPP, văn kiện đó đã bị hủy bỏ. Tuy nhiên, nhiều người tỏ ra bất ngờ khi chính phủ Việt Nam đang thực hiện nghiêm túc các cam kết của CPTPP đối với các công đoàn độc lập, dựa trên các thảo luận về mô hình được nêu trong các văn bản song phương trước đó bởi Hoa Kỳ và Việt Nam.

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương có hiệu lực tại Việt Nam kể từ ngày 14 tháng 1Bản quyền hình ảnhCLAUDIO REYESImage captionHiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương có hiệu lực tại Việt Nam kể từ ngày 14 tháng 1

Áp lực cải cách VGCL, thực hiện thương lượng tập thể, và thực hiện các dự án của ILO là hệ quả của các cuộc đình công tự phát. Nói cách khác, áp lực của các cuộc đình công tự phát đã dẫn đến: việc hình thành hệ thống lương tối thiểu hiện tại, cải cách VGLC, thực hiện thương lượng tập thể và các dự án được ILO hỗ trợ.

Tuy nhiên, các cuộc cải cách vẫn chưa diễn ra thành công, và vẫn còn xảy ra các cuộc đình công tự phát. Áp lực từ bên dưới kết hợp với bên trên, các đàm phán thương mại quốc tế, đã thúc đẩy nhà nước thực hiện các thảo luận nghiêm túc về câu hỏi làm thế nào để cho phép các công đoàn hoạt động đôc lập.

Điều này có vẻ rất khả quan, và nhiều người tỏ ra phấn khích về triển vọng của các tổ chức công đoàn độc lập trong tương lai.

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều khúc mắc trong vấn đề này.

Đầu tiên, các cuộc thảo luận trong các diễn đàn chính phủ thường chỉ tập trung vào những cơ hội và thách thức mà sự thay đổi này sẽ mang lại cho Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, thay vì tập trung vào việc làm sao để thực thi các luật lệ mới này một cách nghiêm minh.

Nhiều người cho rằng chính phủ Việt Nam vẫn sẽ tiếp tục hỗ trợ và đứng sau Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, và làm sao để nó là liên đoàn chính trị duy nhất, khi mà các liên đoàn độc lập khác không được phép tham gia các hoạt động mang tính chính trị.

Hiện nay, vẫn chưa có các thảo luận hoặc thông tin về cách thức hỗ trợ các liên đoàn độc lập này. Tất cả điều này gợi lên rằng, trong khi Việt Nam có thể hợp pháp hóa tự do hội họp, chính phủ cũng có thể gây khó dễ cho các công đoàn trên thực tế.

Thực tế hoạt động công nhân và nghiệp đoàn khu vực

Việc này không hề mới, nó vẫn xảy ra thường xuyên ở các nước Đông Á và Đông Nam Á.

Ở Campuchia, nơi tồn tại quyền tự do lập hội, chính phủ đã tài trợ cho các công đoàn liên minh với nhà nước, đồng thời gây khó khăn cho các công đoàn độc lập, bao gồm việc sửa đổi luật pháp để gây trở ngại cho các hoạt động của họ, và tấn công, bắt giữ và bỏ tù các lãnh đạo.

Ở Indonesia, nhiều nhà hoạt động về quyền lao động cũng bị tấn công và bắt giữ, nhiều công ty và khu vực công nghiệp đều nghiêm cấm các hoạt động đình công.

Ngoài ra, ở Hàn Quốc chính quyền đã nhiều lần đột kích vào các văn phòng của công đoàn và bỏ tù các lãnh đạo của nó.

chưa có cuộc đình công nào xảy ra với mục đích đòi hỏi quyền thành lập các tổ chức công đoànBản quyền hình ảnhPHONG TRAO LAO DONG VIET/FACEBOOKImage captionChưa có cuộc đình công nào ở Việt Nam nổ ra với mục đích đòi hỏi quyền thành lập các tổ chức công đoàn (hình minh họa)

Đây sẽ là một trở ngại lớn ở Việt Nam.

Chưa kể còn một số vấn đề khác nữa.

Ví dụ công nhân ở Việt Nam không đòi hỏi về các công đoàn độc lập. Phần lớn các cuộc đình công xoay quanh nhu cầu về tiền lương và cách thức quản lý của nhà máy.

Thi thoảng vẫn tồn tại các cuộc đình công để phản đối những chính sách của chính phủ, nhưng chưa có cuộc đình công nào xảy ra với mục đích đòi hỏi quyền thành lập các tổ chức công đoàn.

Điều này dễ hiểu.

Hiện nay, đa số các cuộc đình công đều khá hiệu quả, với phần lớn các cuộc đình công đều đạt được mục đích của nó. Các cuộc đình công tự phát là một hình thức quan trọng và hợp lý của tổ chức lao động.

Nó không tự phát trong sự tức giận hay ức chế, mà thay vào đó, các công nhân đã thảo luận và lên kế hoạch chung từ trước, bao gồm việc có nên đình công hay không, làm gì khi đình công và khi nào thì nên chấm dứt.

Các cuộc đình công tự phát này đòi hỏi mức độ tổ chức cao hơn các cuộc đình công dẫn dắt bởi công đoàn, vì nó không tồn tại bộ máy quan liêu hay các cơ cấu tổ chức trước đó.

Vì vậy, đa phần các công nhân cho rằng việc lập ra một công đoàn là không cần thiết, vì họ vẫn có thể đạt được các nhu cầu trước mắt của mình qua những cuộc đình công xé lẻ này.

Cho nên, nếu tồn tại quyền tự do hội họp, thì nó chỉ đến từ yêu cầu của cấp trên chứ không phải từ các công nhân ở cấp cơ sở.

Một công đoàn như vậy nhiều khả năng sẽ dẫn tới việc công nhân buộc phải chấp nhận các cấu trúc và quy trình không thỏa đáng của nó, và làm giảm khả năng khởi động các cuộc đình công tự phát và các hành động khác.

Do đó, dù áp lực từ phía dưới có thể khiến chính phủ phải cân nhắc trong vấn đề tự do liên kết, nhu cầu thực tế thì lại không.

Đa số công nhân cho rằng Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam là "vô dụng"Bản quyền hình ảnhHOANG DINH NAMImage captionĐa số công nhân cho rằng Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam là “vô dụng”

Thật vậy, ở Việt Nam, mong muốn về việc thành lập các công đoàn độc lập không đến từ người công nhân, mà thay vào đó là từ những người sử dụng lao động (dù là một phần rất nhỏ), như một cách để ngăn chặn các cuộc đình công tự phát, gây ra gián đoạn đến hoạt động sản xuất.

Theo ông Ngọ Duy Hiểu, Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, ông lo lắng rằng các công đoàn độc lập sẽ trở thành các “công đoàn vàng”, thuật ngữ được sử dụng để miêu tả một liên đoàn mà trên thực tế được điều hành bởi các ông chủ để đàn áp và bóc lột công nhân hơn nữa.

Điều này nghe có vẻ khá là nực cười, khi ông sử dụng lý lẽ đó để bảo vệ Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, một liên đoàn mà đa số công nhân cho là vô dụng.

Tuy nhiên, ở một chiều hướng khác, ông cũng có lý.

Tất nhiên, không ai muốn tước bỏ quyền được liên minh của các công nhân để phản đối việc bóc lột sức lao động. Nhưng cũng cần phải lo ngại về quá trình hình thành tự do hội họp hiện tại.

Việc phát triển những hoạt động đến từ phía dưới – các cuộc đình công tự phát vốn hiệu quả của công nhân – có tốt hơn việc giới thiệu một mô hình mới từ cấp trên áp xuống?

Bài viết thể hiện văn phong và quan điểm riêng của ông Joe Buckely, nghiên cứu sinh tiến sỹ về International Development tại SOAS University of London. Ông có thời gian sống ở Việt Nam và đã tiếp xúc với giới hoạt động công nhân tại đây.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s